Column: De geur van emotie

Na een rommelige start loopt het bij Die Mannschaft in Frankrijk weer op rolletjes. Bondscoach Löw heeft na twee mindere wedstrijden geluisterd naar de 82 miljoen bondscoaches en twee basisspelers uitgewisseld. Sindsdien draait de ploeg gesmeerd. Wel jammer alleen dat morgen al de gevreesde aartsvijand Italië op Die Mannschaft wacht. Nog nooit heeft Duitsland bij een toernooi van Italië gewonnen. De angst voor een vroegtijdig vertrek uit Frankrijk is groot bij supporters en amateur coaches. Maar een coole Löw heeft een heel land gerustgesteld, door relaxed een espresso slurpend uit te leggen, dat er geen Italië-trauma is en dat Die Mannschaft gewoon gaat winnen. Wat een contrast met Angela Merkel! Voordat Angela Merkel deze week naar Brussel vertrok, legde ze in het Duitse parlement nog even uit wat de Duitse positie is rondom de Brexit. Het was een typisch Merkel optreden: zakelijk, terughoudend, niets vastleggend, geen drama. Een goede beschrijving van de stand van zaken en een onderkoelde analyse. Een soort van ‘Brexit on the rocks’, ‘stirred, not shaken’. Dit beleid, deze stijl, hebben Merkel tot de machtigste vrouw in Europa gemaakt. Zij is zo door de financiële, euro- en Griekenland crisis gerold. Maar zelfs al is business as usual in onrustige tijden enorm rust gevend, het zal onvoldoende zijn om Europa uit deze - niet meer en niet minder existentiële - crisis, te leiden. Hoe had het anders gekund? Merkel relaxed met een espresso of eens met een gepassioneerde speech, die de jonge generatie in vuur en vlam zet. Een speech, met virale hit en ‘like’ potentie. Een speech met een duidelijke boodschap, het liefst met een duidelijke visie. Zo’n speech was in de huidige omstandigheden niet moeilijk geweest. Maar drie punten zijn er nodig. Een, maak duidelijk dat je er alles zult doen om de Britten zo snel mogelijk uit de EU te zetten. In alle vriendschap. Maar een gijzeling van de EU van– meer dan - twee jaar afwachten en onderhandelen is niet acceptabel. Twee, het is tijd voor een nieuw begin voor Europa. Geen discussie meer over meer óf minder Europa, maar een discussie over meer én minder. Een open, eerlijke en emotionele discussie over op welke onderwerpen Europa meer integratie nodig heeft en waar minder. Een niet moraliserende discussie, waar geen goed of slecht bestaat en waarbij het einde open is. Tenslotte heeft Europa een “man on the moon” project nodig. Waarmee kan de EU weer de harten laat raken? Een sociaal Europa? Een welvarend Europa? Een innovatief Europa of een eindelijk weer groeiend Europa door grensoverschrijdende investeringen? Maar vooral, een doel met emotie. Ook verliest Die Mannschaft morgen van Italië, een coole Jogi Löw heeft heel Duitsland wel even laten dromen. Wat Jogi ook doet, het in zijn broek grabbelen of relaxed het Duitse winconcept uitleggen, hij lokt emotie uit. Iets meer Löw bij Merkel zou heel Europa goed doen. Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd"

Column: Puberende Duitsers

Als mijn kinderen op het matje worden geroepen omdat ze veel te laat naar bed gaan of veel te lang op de computer spelen, is hun defensiestrategie vooral heel hard te schreeuwen en zo snel mogelijk naar de andere te wijzen als de echte zondebok. De gespeelde opwinding is de aanvallende verdediging om hun eigen gedrag te maskeren, wetende dat de ouders liever rust hebben in huis. Dat gedrag oefenen biedt kansen voor een carrière in de Duitse politiek. Want heel hard schreeuwen en een zondebok zoeken ter afleiding van de eigen tekortkomingen is de nieuwste trend in de Duitse politiek. Duitse kritiek op de Europese Centrale Bank (ECB) is niet nieuw. In de loop van de eurocrisis hebben de Duitse centraal bankiers Axel Weber en Jürgen Stark zelfs de handdoek in de ring gegooid en zijn ze vertrokken omdat ze het niet eens waren met het beleid van de ECB. Dat de kritiek op de ECB nu uit de allerhoogste rangen van de Duitse politiek komt, is echter nieuw. Met zijn uitspraak dat het beleid van de ECB verantwoordelijk is voor de opkomst van de antimigratiepartij AfD in Duitsland ging minister van Financiën en politiek veteraan Wolfgang Schäuble te ver. Iemand die zó van regels en afspraken houdt, zou moeten weten dat de Europese verdragen de Europese politici verbieden invloed uit te oefenen op de ECB. Wat bezielt Schäuble? Meer dan een jaar voor de Duitse verkiezingen lijkt Schäuble een belangrijke doelgroep voor zich te willen claimen: de spaarders en de gepensioneerden. Dat is met afstand de grootste groep kiezers in Duitsland. Met zijn kritiek op de ECB zoekt Schäuble een externe zondebok en kan hij zich opwerpen als de grote redder. Hij speelt echter met vuur. Ook al heeft Schäuble zijn kritiek inmiddels gerelativeerd, de geest is uit de fles. Schäuble heeft de Duitse kritiek op de ECB gelegitimeerd. En zo is een nieuw rondje hevige ECB-bashing begonnen, door politici, wetenschappers en zelfbenoemde experts. Gevolgen voor het beleid van de ECB zal dat niet hebben. De Duitsers staan te geïsoleerd in de ECB om een verschil te maken. Om een oud citaat van Bild-Zeitung te misbruiken: Duitse kritiek hoort bij het ECB-beleid zoals tomatensaus bij spaghetti. Het ergste aan de kritiek is dat ze de aandacht afleidt van de echte problemen in Duitsland. De banksector en het pensioenstelsel zijn al langer aan hervormingen toe. De lage rente is niet de oorzaak van die problemen, alleen brengt de lange rente de problemen nu sneller aan de oppervlakte. Ook leidt de ECB-bashing de aandacht af van de vraag waarom de regering bij negatieve rentes op staatsobligaties niet méér investeert, en waar de grote Duitse stap naar meer integratie in de eurozone blijft. Voor de toekomst van de eurozone en voor de rust in mijn gezin is het te hopen dat het pubergedrag snel verandert. Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd"

Column - Bloedend hart

Mijn hart bloedt voor Brussel, het gekke warrige ondoorgrondelijke Brussel waar ik tien jaar woonde en waar mijn kinderen hun jeugd doorbrachten. Het Brussel, waar ik nog zo vaak kom om vrienden en collega's te zien en gewoon de sfeer van de stad te voelen. Het is moeilijk om in deze dagen emoties, verdriet, analyse en economie in een column te pakken. Proberen wil ik het toch. Gek genoeg zijn de Europese leiders er bij terreuraanslagen er als de kippen bij om de terreurdaad als Europees te labellen en als aanslag op alle Europeanen te zien. Dat gebeurde in Parijs en nu ook in Brussel. De eerdere aanslagen in Madrid en London waren nog te veel verbonden aan de aanslagen in de Verenigde Staten. Met President Hollande voorop, stonden de leiders weer schouder aan schouder om te laten zien dat Europa niet voor tirannen zal zwichten. Maar zo langzaam klinken ook deze woorden hol. Als oplossing om terrorisme voor te zijn, wordt het uitwisselen van gegevens genoemd en meer samenwerking door inlichtingendiensten en politie. Deze woorden klinken al sinds de Europese Akte van 1986 en de verdragen van Maastricht, Amsterdam en Lissabon. En ondertussen kwamen er nauwelijks bevoegdheden voor de EU en bespioneerden de nationale inlichtingendiensten elkaar en elkaars leiders. Als het om markt en geld draaide, was de Europese Unie wel gewild, maar zodra het om veiligheid en de moraliteit van justitie ging, niet. De terreuraanslagen in Parijs en Brussel laten zien dat de terroristen zijn wat de EU niet is: echt internationaal, samenwerkend over de grenzen, grenzeloos in hun mobiliteit en één in hun doel, wat dat doel dan ook moge zijn. Zij blijken over een internationaal inlichtingen - en financieel netwerk te beschikken en wisselen informatie uit. Hoe kan het dat terroristen slagen in eenheid waar Europa langzaam desintegreert, vanwege de nationale belangenstrijd en het gevecht over wie het voor het zeggen heeft? Terwijl de kille economische analyse eigenlijk zegt dat terroristische aanslagen nauwelijks een meetbaar effect hebben op de economie, zo vrees ik dat het deze keer anders is. Parijs en Brussel zijn een keerpunt met blijvende gevolgen. Het grenzeloze Europa is met de aanslagen van Brussel een stuk verder richting geschiedenis opgeschoven. En ook benadrukken de regeringsleiders juist nu de Europese geest, zo ziet de werkelijkheid toch behoorlijk anders uit. Het gevaar is dat de aanslagen de huidige disintegratie van Europa zullen bevorderen. Het terugdraaien van Schengen zal waarschijnlijk worden versneld, de aanhangers van een Brexit zullen rugwind krijgen en de anti-vluchtelingen sfeer en de steun voor het AfD in Duitsland zullen aan vaart winnen. Terwijl mijn hart bloedt voor Brussel en België, zo bloedt mijn hart minstens zo sterk voor het verlies van het Europese ideaal door niet te willen delen. Deze column verscheen ook in het Belgische dagblad "De Tijd"

Column: De sterren voor 2016

Zelfspot is niet de meest opvallende karaktertrek van Duitsers. Zelfs na ruim een jaar weer in Duitsland te zijn, is de humorcultuurschok voor mij nog altijd wennen. Economen moeten hier het liefst ‘Herr Professor’ heten en bloedserieuze analyses voorstellen. Bij voorkeur zwaar aangezet, zoals ‘de vluchtelingen zijn de ondergang van Duitsland’ of ‘Mario Draghi rooft het spaargeld van alle Duitsers’. Dat heeft gewicht. Alleen is het jammer dat aan het eind van elk jaar blijkt dat ook humorloze humor geen garantie biedt voor trefzekere voorspellingen. Daarom nu mijn alternatieve poging om met on-Duitse humor een blik op het volgende jaar te wagen. Te beginnen met Griekenland. Door de aanhoudende politieke chaos, de uitblijvende groei en de volledige uitverkoop van het land kantelt de sfeer onder de Griekse bevolking. De Grieken willen definitief uit de eurozone. Alexis Tsipras wint ruimschoots het nieuwe referendum over de grexit. Deze keer houdt hij zijn verkiezingsbelofte. De Duitse bondskanselier Wolfgang Schäuble, na de zelfstandigheid van Beieren en de val van Merkel de nieuwe regeringsleider van een CDU/Groenen-coalitie, feliciteert Tsipras met de woorden: ‘Sie sind geschafft.’ Als 'wederopbouw Zuid' stuurt Schäuble nog het oude bestuur van Volkswagen en het organisatiecomité van het WK voetbal 2006 naar Griekenland. Ze moeten er bekijken of de Olympische Spelen niet permanent in Griekenland kunnen plaatsvinden en of ze geen milieuvriendelijke investeringen voor de Grieken kunnen binnenhalen. Op hetzelfde moment blijkt dat elke Chinees aan vier iPhonekopieën echt genoeg heeft en dat de consumptie instort. Waardoor de wereldeconomie in een recessie belandt. Na zijn verkiezingsoverwinning kondigt de nieuwe Amerikaanse president Donald Trump onmiddellijk een ongekend stimuleringspakket voor 2017 aan. In elke Amerikaanse stad, al is die nog zo klein, worden wolkenkrabbers en casino’s gebouwd. Trump overweegt ook om wolkenkrabbers uit Londen naar de VS te verhuizen, vanwege de enorme leegstand in de Londense kantoorgebouwen na de brexit. In het Midden-Oosten begint een valutaoorlog. Nadat de prijs van olie onder 20 dollar per vat is gedaald, geven de olie-exporterende landen de koppeling van hun eigen munt aan de dollar op. ECB-president Mario Draghi reageert onmiddellijk met QE3 en QE4. Tegelijkertijd publiceert Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker alweer een nieuw investeringsplan. Dit keer voor een Europees ruimtevaartprogramma. Als er eindelijk leven op andere planeten wordt ontdekt, kan dat de eurozone, door de nieuwe exportmarkt, eindelijk de broodnodige duw uit de recessie geven. Zoals de lezer wel merkt, heeft de aloude Duitse dijenkletshumor mij ook al aangestoken en neemt deze column het glazenbolkijken voor 2016 niet serieus. Echt, wie heeft er eind 2014 de grootste crisissen van 2015 voorspeld? Maar zoals bij elke goede grap zit er misschien toch een druppel waarheid in… Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd".

Column: Over Merkel, emoties en Waterloo

Angela Merkel is alom bekend als politieke overlevingskunstenaar. Haar doormodderen en strategisch overnemen van standpunten van de tegenstander is haar op verwijten van visieloosheid en draaikonten komen te staan. Niet de wens het klimaat te redden, maar wel de (bijna) kernsmelting in Fukushima en het aangewakkerde anti-nucleaire sentiment deden de bondskanselier plots van standpunt veranderen. Met deze geniale draai veegde zij in een keer het partijprogramma van de Groenen van tafel en maakte zij van Duitsland een voortrekkersland in energie. Duitsland sinds jaar en dag vrijwel het laatste land zonder wettelijk minimumloon? Merkel maakt er haar speerpunt van en haalt de socialisten links in. Over Merkels draaikonterij in de eurocrisis, van géén hulp tot een derde pakket voor Griekenland, is inmiddels ook al alles gezegd. Merkel is de Houdini van de Europese regeringsleiders, een boeienkoningin, die zich uit elke val weet te bevrijden. Zij is een meester in het aanvoelen van de publieke opinie, terwijl zij zelf nooit op emotie is betrapt. De vluchtelingencrisis heeft dit veranderd. De Duitsers laten nu een groot hart zien. Vluchtelingen worden ruimschoots opgenomen, juichend met dekens en knuffels ontvangen op treinstations en de bereidheid hen te helpen is groot. Tienduizenden vluchtelingen lopen op de snelweg in Hongarije, ‘Germany, Germany’ en ‘Merkel’ roepend. Kan Duitsland die toeloop aan? ‘Wir schaffen das’ (dat krijgen we voor elkaar), beweerde de bondskanselier stellig. Dat was een week geleden. Nu zijn de grenzen dicht, zijn de opvangkampen, sporthallen, stations en lege scholen overvol en luidt elke deelstaat de noodklok. En de opvangbereidheid in de andere EU-lidstaten laat te wensen over. De vluchteling-stroom en de hoop op een betere toekomst in ‘Germany’ zijn alleen maar groter geworden. Heeft de best geïnformeerde vrouw van het westelijk halfrond werkelijk niet voorzien dat de genereuze opname van de vluchtelingenstroom de poorten alleen maar verder zou openzetten en dat de voorzieningen in een week uitgeput zouden zijn? Dat er zicht is op een bevolkingsaanwas van 12,5 procent in één jaar? Licht hierop werpt nu - na sluiting van de grenzen en de vraag of Duitsland zich niet moet verontschuldigen vanwege de gastvrije ontvangst van de vluchtelingen - haar uitspraak ‘Dann ist das nicht mein Land’. Merkel toont emoties. De ironie van de geschiedenis is dat net nu Merkel eindelijk emoties laat zien, dit haar einde kan inluiden. Want Duitsers zijn vriendelijk en zullen helpen bij humanitaire nood, maar ook Duitsers willen niet naast een vluchtelingenopvanghuis wonen en sturen hun kinderen naar een witte school. De grenzen kraken en de publieke opinie en de eenheid binnen de christendemocraten vertonen al de eerste barsten. Elke leider vindt vroeg of laat zijn Waterloo. En wat is er mooier voor een christendemocrate dan ten onder te gaan aan barmhartigheid? Deae column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd"

Helers of kwakzalvers?

In de top 100 van de beste economiefaculteiten ter wereld staan maar twee Duitse. Zijn de Duitsers niet goed in de economische leer? De Griekse saga toont dat dit soort rangschikkingen leuk artikelmateriaal vormt, maar dat de werkelijkheid anders is. Het Duitse economische beleid heeft uiteindelijk gezegevierd, ook zonder internationale academische waardering. Griekenland zal daar weinig vruchten van plukken. Als Tsipras echt iets in Europa wil veranderen, kan hij Angela Merkel en Wolfgang Schäuble beter op een zomercursus economie naar Londen of Milaan sturen. Dat is beter dan ministers van Financiën middelvingers op te laten steken of vuil spuiend in de media te verschijnen. Een blik op het akkoord met Griekenland laat de hand zien van de Duitse economische leer: het ordoliberalisme (of in het Duits: Ordnungspolitik). Deze leer staat voor structurele hervormingen als de enige weg naar geluk en economische groei. Helaas betekent het ordoliberalisme na jaren van recessie, massawerkloosheid en politieke instabiliteit in Griekenland ook nieuwe en langdurige problemen. De Duitse school ziet dat anders. De argumentatie is dat Tsipras door zijn stoere politiek het prille herstel van vorig jaar kapot heeft gemaakt. Dat is een denkfout. De groei van vorig jaar was niet het gevolg van succesvolle hervormingen, maar van kunstmatige groei. Het was het gevolg van Europees geld, dat altijd aan het einde van de Europese financieringsperiode (de laatste was van 2007 tot 2013) wordt uitbetaald. Dat gaf Griekenland een groei-effect van zo’n 2 procent van het bruto binnenlands product (bbp). De kunstmatige groei van afgelopen jaar maskeert een veel dramatischer beeld in Griekenland: de uitverkoop van het land, of voor economen, het sterke verval van de zogenaamde kapitaalstock. Kapitaalstock is de actuele waarde van alle productiecapaciteit van de Griekse economie. Die waarde is sinds 2010 met zo’n 8 procent gedaald. Zo’n afbraak van de productiecapaciteit zie je doorgaans alleen tijdens oorlogen of lange economische depressies. Interessant is dat van alle andere Europese probleemlanden alleen Portugal te maken heeft met een afbouw van productiecapaciteit (in mindere mate dan Griekenland). In Ierland en Spanje neemt de kapitaalstock weer toe. Het huidige akkoord met Griekenland is voor deze investeringsproblematiek erg dun. Europa en de Duitse school hopen nog steeds op de louterende kracht van hervormingen. Het geld uit het zogenaamde Juncker-plan bestaat uit al ingeplande EU-middelen, die met veel vertraging het land zullen bereiken. De 12,5 miljard euro die ooit uit een privatiseringsfonds van 50 miljard zal rollen is wishful thinking. Structurele hervormingen zijn absoluut nodig in Griekenland, maar de opbouw van de productiecapaciteit - lees inkomen en daarmee de belastingen - nog meer. Om politieke stabiliteit te krijgen en het Griekse volk én de niet-Grieken aan de kant van Europa te houden, zal de Duitse economische school zich verder moeten verdiepen. Wellicht stijgen de Duitse universiteiten dan ook in de rankings? Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd"

Column - The Sound of Merkel

Het was hèt plaatje van de G7-top in Duitsland. Angela Merkel in de bergen op de groene alpenweide met gespreide armen voor Barack Obama die ontspannen op een bank zit, of bijna hangt. Bijna een idyllisch tafereeltje uit 'The Sound of Music’. Angela Merkel als de hartverwarmende Maria van de internationale en Duitse politiek. Een Maria echter die vooral opleeft in de bergen en op het platteland, maar niet in de stad. In de schaduw van de G7 en Griekenland was er afgelopen weekend in Dresden een kleine, voor buitenlanders en financiële markten op het eerste gezicht tamelijk onbelangrijke burgemeestersverkiezing. In de hoofdstad van de conservatieve deelstaat Saksen leed de kandidaat van Merkels CDU een pijnlijke nederlaag. Hij haalde slechts 15 procent van de stemmen. Wat kan het de koningin van Europa, de sirtaki dansend voor de Amerikaanse president, nog schelen wat er in een Duitse stad van 500.000 inwoners gebeurt? De nederlaag in Dresden markeert het dieptepunt van een lange, treurige trend. In geen enkele grote Duitse stad zit er nog een partijlid van Merkel aan het stuur. In 2005, aan het begin van haar kanselierschap, zat de CDU nog in 7 van de grootste 15 Duitse steden stevig in het zadel. Ondanks enkele inhoudelijke veranderingen onder het leiderschap van Merkel lukt het de CDU niet aansluiting te krijgen bij de moderne grote steden. Het familiebeeld is weliswaar iets liberaler geworden, maar het blijft nog te conservatief, te veel ruikend naar mottenballen. Er ontbreekt een typische CDU-stempel op het urbane leven. Een echt alternatief voor de fietspad- en patchwork-familie-politiek van andere partijen heeft de CDU niet. Op het stedelijke niveau wordt zo het grootste probleem van de Duitse christendemocraten duidelijk: in het tiende jaar van bondskanselier Merkel is de partij inhoudelijk geïmplodeerd, met weinig geprofileerde mensen. De partij is Merkel, en Merkel is de partij. Het fenomeen Mutti kan voor de CDU nog een nachtmerrie worden. Op een einde van het Merkel-tijdperk is de partij niet voorbereid. En met de steeds toenemende urbanisering in Duitsland zal ook de invloed van het platteland, waar de CDU nog sterk staat, op de nationale politiek steeds kleiner worden. Voor Angela daarentegen maakt dat alles niets meer uit. Zolang haar populariteit bij de Duitsers zo hoog blijft, is zij het laatste houvast voor haar partij. De machtsgarantie. Bij elke nederlaag op regionaal of stedelijk niveau zal haar macht eerder toenemen dan afnemen. Want er is geen alternatief. Zo krijgt Merkel volgens mij ook later nog een nieuw reddingspakket voor Griekenland door het Duitse parlement. Internationaal zal Merkel verder de toon aangeven en elke berg beklimmen. Haar eigen partij wacht evenwel geen hemelse muziek maar rollende donder zodra Angela uitbarst in de klassieker ‘So long, farewell’. Deze column verscheen vanochtend in het Belgische dagblad "De Tijd"

Vreemdeling in eigen land

Na ruim een week in de nieuwe oude heimat blijkt het wel weer wennen. Mijn zoon kreeg op de eerste training van zijn nieuwe voetbalclub te horen dat 'wij in Duitsland op tijd beginnen' nadat hij drie minuten te laat was omdat we de weg even kwijt waren. Mensen lopen niet bij rood licht over straat, ook al zijn er in geen velden of wegen auto's te bekennen. En in de supermarkt schallen reclamespots voor orthopedische inlegzolen en lijfrentes. Welkom in Duitsland, het land van regels, vergrijzing en slaapliedjes van gedroomde bestaanszekerheden. Het verbaast niet dat de Duitsers de ECB niet meer begrijpen. Na het laatste besluit van de ECB afgelopen week waren bijna alle Duitse economen in Mainhatten razend. Volgens hen was Mario Draghi echt te ver gegaan. Wat had het aankopen van privéschuldpapier nog met monetair beleid te maken? Veel. Na Draghi's whatever-it-takes om de eurozone bij elkaar te houden, is het nu een whatever-it-takes om stagnatie en Japanse toestanden in de eurozone te voorkomen. De strategie is duidelijk. De ECB doet er nu alles aan om de aanbodzijde van de kredietgroei op gang te krijgen. Met conditionele liquiditeit, het aankopen van ABS en pandbrieven en uiteindelijk ook de bankenstresstests is er geen excuus meer: aan de banken ligt het dan niet meer als de economie niet groeit. Maar wat als de oorzaak niet de banken zijn, maar de zwakke vraag naar kredieten? Dan helpt alleen nog de Draghi-bag. Betaal elke burger maandelijks 250 euro via de belastingdiensten van de verschillende lidstaten. De eurozone telt zo'n 330 miljoen inwoners, dus na een jaar heeft de ECB haar balans ook met 1.000 miljard euro vergroot. Dat is wat Draghi nu op een ingewikkelde manier ook probeert te bereiken. Gegarandeerd. Burgers zouden met dat geld schulden aflossen of meer besteden. Als de ECB dan ook nog zou aankondigen dat de maandelijkse overboekingen zo lang doorgaan totdat de inflatie weer boven 2 procent staat, gaat dat geld ook daadwerkelijk in de conjunctuur en niet alleen in de spaarpot. Vooral in Duitsland lijkt zo'n Draghi-bag een groot hersenspinsel. En ja, het is monetaire financiering, in strijd met de Verdragen en het vermindert de druk op regeringen om meer te hervormen. Maar wat als zo'n Draghi-bag wordt verbonden aan verplichte structurele hervormingen? Zou dat niet een onconventionele maar ook zeer controverse en efficiënte manier zijn om Japanse toestanden in Europa te bestrijden? Hardop roepen zal ik dat in Duitsland beter niet, anders sturen ze mij nog naar de kerkers van de Bundesbank met een prop in mijn mond. Misschien ben ik in België 'onDuitser' geworden dan ik eigenlijk zou willen toegeven. Maar ik voel steeds meer voor het inruilen van principes tegen pragmatische oplossingen. Ik vrees dat ik toch een beetje een vreemdeling in eigen land ben geworden. Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd".

Oren

Waarom hebben Nederlanders zulke grote oren? Omdat alle kinderen door hun vaders bij de Duitse grens bij de oren omhoog worden getild met de woorden: kijk daar woont de wereldkampioen voetbal...Een flauwe, maar op dit moment weer zeer populaire mop in Duitsland. Een kleine troost voor alle Nederlandse kinderen: als ze vandaag omhoog worden getild, kijken ze ook neer op een stagnerende economie. Als er niets geks gebeurt, zullen de nieuwste cijfers van Eurostat vanochtend bijna historisch zijn. Voor het eerst sinds het begin van de crisis is de economie van de eurozone harder gegroeid dan de Duitse. Vooral voor de Duitsers is dat een schok. Zijn ze, nu ze eindelijk wereldkampioen voetbal zijn, opeens de titel Europees groeikampioen kwijt? De crisis in Oekraïne en de Europese sancties voor Rusland worden vaak genoemd als oorzaak voor de recente afzwakking van de Duitse economie. Naar mijn gevoel iets te populistisch gedacht. De componenten van de Duitse groeiprestatie worden pas eind augustus bekendgemaakt, maar de beschikbare maandelijkse macrocijfers vertellen alvast een ander verhaal. De Duitse groeistop is home made. De logische correctie in de bouw na een uitzonderlijk sterk eerste kwartaal door het milde winterweer, en uitzonderlijk veel vrije brugdagen in mei in combinatie met voortdurende economische zwakte in Italië en Frankrijk zijn de redenen voor de groeiteleurstelling, niet Rusland of Oekraïne. Maar wat niet is, kan toch nog komen? Zeker, maar niet zozeer via de export, maar via andere kanalen. Een lang aanhoudende onzekerheid door geopolitieke conflicten kan Duitsland het meeste pijn doen, waardoor de broodnodige binnenlandse investeringen opnieuw worden uitgesteld. Zonder investeringen en met aanhoudende problemen in Frankrijk, Italië en China ligt het lot van de Duitse economie in de handen van een beetje consumptiegroei en export naar de VS en het VK. Dat is mooi meegenomen, maar niet genoeg voor aanzienlijke - en houdbare - groei in de komende jaren. De titel Europees groeikampioen zal Duitsland ook na de cijfers van vandaag nog zo snel niet verliezen. Niet door zijn eigen kracht, maar omdat de andere landen de kracht ontberen om Duitsland naar de kroon te steken. De groei in Nederland lijkt vanwege technische factoren uitzonderlijk hoog, de Spaanse consumptiegebaseerde groei onhoudbaar hoog, België vertoont tekens van stagnatie en Frankrijk en Italië zullen nog lange tijd worstelen met economische hervormingen. Voor Duitse beleidsmakers moeten de cijfers van vandaag echter een duidelijk signaal zijn dat het ouderwetse 'weiter so' een gevaarlijke strategie is. De tijd is echt gekomen om binnenlandse investeringen te stimuleren, zowel door de overheid als door bedrijven. Het enige risico van die strategie zijn zure kinderen met flaporen bij de buren... Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd"

Ongevraagd advies

Druk werkt averechts. Dat heb ik bij de opvoeding van mijn kinderen uit eigen ervaring moeten leren. Op belangrijke momenten werkt het beter om vertrouwen te hebben in het gezond verstand van het kind, hopelijk versterkt door een goede opvoeding. Ook in Europa zien we dat patroon terugkeren. Alleen hebben sommige Europese politici geen vertrouwen in het gezond verstand van de Europese Centrale Bank. Telkens weer komen ze aandraven met 'goede adviezen en wenken'. En hopla, daar gingen ze weer. Franse politici vervielen weer in de oude nationale reflex. Als het niet goed gaat met de eigen economie en puinruimen moeilijk en pijnlijk is, roept Frankrijk graag de hulp van buitenaf in. De makkelijke weg is het laten oplopen van de overheids- tekorten en druk uitoefenen op de ECB om de munt te verzwakken. De Fransen zijn niet alleen. Het succes van de ECB als onomstreden crisismanager geeft velen een sinterklaas- gevoel. Nationale en Europese politici vinden blijkbaar dat de ECB de macht heeft om te geven en nemen. Politici becommentariëren op Twitter beslissingen van de ECB. In de campagne voor de Europese verkiezingen lijkt iedereen zijn wensen naar de ECB te sturen. Verzwak de euro, help de kmo's, koop overheidsobligaties en doe met een magische ingreep onmiddellijk de werkloosheid verdwijnen. Is dat kinderlijk geloof in de almacht van de ECB of een afleidingsmanoeuvre voor het gebrek aan eigen kracht, macht en visie? Wat politici, vooral in de media, graag vergeten, is dat artikel 130 van de Europese verdragen de ECB verbiedt om advies van regeringen, politici en andere instellingen te vragen of aan te nemen. Kwestie van de ECB te beschermen tegen sterk fluctuerende politieke wenslijstjes. Maar, eerlijk is eerlijk. De ECB heeft zelf bijgedragen aan het vol van verwachting kloppende hart van politici, het IMF en de OESO. Het aanwakkeren van speculaties over op handen zijnde nieuwe acties van de ECB deed de spanning stijgen. Daarbij moet de centrale bank oppassen niet méér te suggereren dan ze kan waarmaken. Alle mogelijke opties zijn op papier en in theorie sterker dan in de praktijk. Denk aan het opkopen van staatsobligaties. Frankrijk laat het begrotingstekort oplopen en de ECB koopt als beloning Franse staatsobligaties? Onvoorstelbaar. En als de ECB kmo-leningen van de banken of in de markt koopt? In theorie zouden dan de kredietvoorwaarden voor kmo's gunstiger moeten worden. Maar de markt voor die leningen is behoorlijk opgedroogd. Bovendien lijkt het onwaarschijnlijk dat de ECB - terwijl zij ze bezig is de risico's van de banken in kaart te brengen - die risico's zelf zou over- nemen. De ECB is zich goed bewust van haar zeer speciale verantwoordelijkheid. Nu politieke druk uitoefenen werkt eerder averechts en helpt niemand. Anders dan mijn kinderen is de ECB oud genoeg om helemaal zelf te beslissen. Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd".

Vriendelijke spoken, ze betaan

De angst voor een nieuw monster in de eurozone waart weer rond. De lage inflatie van de afgelopen maanden en de krimpende kredietgroei heeft het spook van de deflatie teruggebracht. Deflatie, is dat niet het gedrocht dat volgens de leerboeken de hele economie in een neerwaartse spiraal stort? Gelukkig bestaat het leven uit meer dan leerboeken economie. Daarom weten we dat niet alle spoken slecht zijn. De leerboeken brengen een duidelijke boodschap: deflatie is slecht. Een gevaar voor de economische groei, want dalende prijzen leiden mogelijk tot uitstellen en afwachten door consumenten en bedrijven. Daarnaast maakt deflatie het moeilijker schulden af te lossen, omdat de uitstaande schulden steeds meer waard worden. Kortom, deflatie is een monster dat we moeten vrezen, luidt de klassieke theorie. Niet zo snel! Zelfs als de prijzen een klein beetje dalen, hoeft dat lang geen reden te zijn voor deflatievrees en economische neergang. De ik ben-toch-niet-gek-campagne van een bekende Duitse winkelketen toonde overtuigend aan dat dalende prijzen consumenten niet tegenhouden om geld uit te geven. Het lijkt onwaarschijnlijk dat een consument bij een deflatie van 0,5 procent of 1 procent de aankoop van een nieuwe koelkast een jaar uitstelt. Bovendien zijn er enkele goede redenen waarom de inflatie in de eurozone zo laag is: algemene en eurospecifieke. De ruk naar beneden is al langer bezig. Door de zogenaamde hedonistische berekeningsmethode houdt de inflatie rekening met kwaliteitsverbeteringen van producten. De komst van een nieuwe iPhone, ook al kost die net zo veel als de oude een jaar geleden, heeft een negatieve impact op de inflatie. Globalisering en arbeidsmobiliteit hebben ook een neerwaartse druk op lonen en prijzen gezet. Op dit moment komen er nog de lagere energie- en voedselprijzen bij, en de structurele veranderingen in Zuid-Europese landen. Kortom, de lage inflatie in de eurozone is eerder een zegen dan een gevaar. Japan geldt voor velen als de beste illustratie van de kwalijke effecten van deflatie. Daarbij wordt vergeten dat niet de dalende prijzen van consumptiegoederen het probleem waren, maar een leeggelopen zeepbel op de huizenmarkt en op de beurzen. Terwijl de prijzen van goederen sinds 1998 jaarlijks met slechts 0,4 procent daalden, zakten de huizenprijzen en beurskoersen met ongeveer 90 procent en krompen de balansen van de banken fors. Japan toont dat een langdurige bankencrisis het ware spook is dat de eurozone moet vrezen. Het is tijd om een monsterlijk hoofdstuk aan de economische leerboeken toe te voegen. Een hoofdstuk dat behalve aan kwaadaardige spoken ook aandacht besteedt aan vriendelijke geesten zoals in de film 'Monsters Inc', of meer vintage: 'Casper' of 'I dream of Jeannie'. Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd".

Duitse oppervlakkigheid

Politiek populisme floreert niet alleen in economisch slechte tijden, maar vooral in economisch goede tijden. Kijk maar naar Nederland of Oostenrijk begin jaren 2000. Duitsland leek lange tijd immuun voor dit nieuwe Europese fenomeen. Zelfs de anti-europartij, de AfD, is na de verkiezingen weer in de vergetelheid verdwenen. Dat lijkt te veranderen. Geluiden tegen Europa en tegen immigratie krijgen een nieuw gezicht. Duitsland heeft plots zijn eigen Tea Party: de Beierse CSU. Sinds begin dit jaar zijn de grenzen van de Duitse arbeidsmarkt open voor Roemenen en Bulgaren. Veel Duitsers zijn niet alleen bang voor de goedkope werk- nemers, maar vooral voor het 'sociaal toerisme'. Buitenlanders die enkel voor de uitkeringen en sociale bijstand naar Duitsland komen. De Beierse CSU heeft uitstekend ingespeeld op het buikgevoel van de mensen met de slogan 'Wie bedriegt, die vliegt'. Toen de Europese Commissie onlangs zei dat werkzoekende buitenlanders niet principieel van sociale voorzieningen mogen worden uitgesloten, gingen de Beierse spindoctors waarschijnlijk door het dak van vreugde. Met buitenlandse profiteurs kan je bij de kiezers goed scoren, maar inhoudelijk is het een schijndiscussie die rond de feiten heen draait. Toen de Duitse arbeidsmarkt openging voor de eerste Oost- Europese landen weerklonken dezelfde kreten. Er is echter niks gebeurd. Integendeel, inmiddels telt Duitsland 16 miljoen inwoners met een migratieachtergrond. De meesten verdienen hun geld met werken en betalen belastingen. Er zijn geen no-go-zones in Duitse steden of escalerend geweld van perspectiefloze jonge allochtonen. Meerdere partijen in andere Europese landen hebben al verkiezingen gewonnen door van dingen die geen probleem zijn er een te maken. Maar wat misschien goed is voor electorale winst, is slecht voor de economie. Duitsland heeft geen populistisch, maar een inhoudelijk immigratiedebat nodig. Het is een van de snelst vergrijzende Europese landen. De bevolking krimpt van 80 miljoen nu naar 65 miljoen tegen 2050. Daardoor zakt de structurele economische groei van ruim 1 procent naar minder dan 0,5 procent. Immigratie zou voor Duitsland een zegen zijn. Een ruwe berekening: met een netto-immigratie van 200.000 per jaar zou de Duitse bevolking tegen 2050 slechts krimpen tot 75 miljoen. Duitsland heeft immigranten nodig wil het ook de komende decennia de Europese conjunctuurlocomotief blijven. Als het om Europa en immigratie gaat, verslaat het buikgevoel bijna altijd de exacte cijfers. Maar met te veel oppervlakkigheid en kortetermijndenken mist Duitsland een grote kans voor de eigen toekomst. Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd".

Kerstwensen

De verlanglijst van mijn zoon voor Kerstmis is dit jaar heel kort, maar krachtig. Er staan maar twee cadeaus op. Helaas geen teken van nieuwe bescheidenheid. Een hond of - liever én - een smartphone. Jammer dat het hem net zo zal vergaan als de meeste Europeanen: niet alle wensen worden werkelijkheid. Net als mijn zoon kijkt ook de eurozone dezer dagen reikhalzend uit naar pakjesavond. De verwachtingen zijn hoog. Ligt er - gezien de recente stabilisatie van de economie - eindelijk een aanhoudend herstel in het verschiet? En, valt eindelijk de grote doorbraak op de weg naar meer integratie van de monetaire unie? Zo'n anderhalf jaar geleden leek het eventjes dat de stoutste wensen van alle Europeanen werkelijkheid werden. Het was bijna alsof Sinterklaas, de Kerstman en de paashaas gelijktijdig kwamen opdraven toen Herman Van Rompuy, José Manuel Barroso en Mario Draghi de eurozone eindelijk de lang verwachte visie voor de toekomst van de monetaire unie brachten. De monetaire unie moest worden voltooid met een bankenunie, een begrotingsunie, een economische unie en uiteindelijk een politieke unie. De jackpot leek binnen! De drie benadrukten alleen maar wat alle historici al lang weten: tot nog toe heeft geen enkel monetaire unie overleefd zonder een politieke unie. Eind 2013 is de vonk in de ogen van overtuigde Europeanen gedoofd. In plaats van een onafhankelijke begrotingsautoriteit met een uitgebreide centrale begroting is de begrotingsunie een verzameling geworden van twopacks, sixpacks en fiscal compacts. Een ondoorzichtige constructie, die langzamerhand de macht moet verschuiven van het nationale naar het Europese niveau, maar dan zonder dat iemand het merkt. De bankenunie bestaat tot nog toe alleen uit een Europees bankentoezicht. In plaats van een Europese bankenafwikkelingsautoriteit komt er slechts een ingewikkelde constructie tussen nationale en Europese verantwoordelijkheden. Van Rompuy, Barroso en Draghi bleken dus toch geen trojka van Kerstmannen met lange baarden. Veeleer de Drie Koningen, die de Europese ster volgen. Een ster die door de regeringsleiders wordt gestuurd. De realisaties inzake de begrotingsunie en de bankenunie vallen bescheiden uit. Over alle andere plannen wordt nauwelijks nog gesproken. De herstelwerken aan de monetaire unie zijn stroperiger dan gehoopt. Mondjesmaat gaat het de goede kant op, maar kort voor kerstavond moet de Europeaan zich eerder met een knuffelhond tevreden stellen dan met het gezelschap van een aanhankelijke golden retriever. Mijn zoon zal, zoet gehouden met een Xbox-spelletje in plaats van met een smartphone, zijn teleurstelling na kerst waarschijnlijk snel verwerken. Hij heeft nog tijd om zijn wensen te realiseren. Intussen blijft zijn vader toch stiekem hopen dat de Europese regeringsleiders hem zo kort voor Kerstmis onverwacht zullen verrassen. Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd"

Rugwind in een glas water

De Duitsers hebben het weer gedaan. De eurocrisis, het zwakke economische herstel, de Franse hervormingsachterstand, deflatie. Allemaal het gevolg van te grote Duitse handelsoverschotten. Wat begon met een bericht van het Amerikaanse ministerie van Financiën werd dankbaar overgenomen door analisten en commentatoren en vindt nu zijn hoogtepunt in een officieel onderzoek van de Europese Commissie. Duitslandbashers hopen stiekem dat het slimste jongetje van de klas eindelijk een pak slaag krijgt. Duitse patriotten hoeven zich niet boos te maken, het is maar een storm in een glas water. De kritiek op de Duitse handelsoverschotten is natuurlijk grote onzin. De Duitsers manipuleren de wisselkoers niet en hebben ook geen importbarrières. De export is de afgelopen jaren minder hard gegroeid dan die van Spanje en de handelsbalans is nu al in evenwicht met de rest van de eurozone. Het overschot komt door de exportsuccessen in verschillende opkomende landen en in de VS. De Duitsers minder laten exporteren, wordt dan ook moeilijk. De UEFA vraagt Bayern München ook niet met een speler minder te spelen omdat het elke wedstrijd wint. Bovendien doet de kritiek op de zwakke particuliere consumptie op dit moment niet ter zake. Van alle eurolanden groeide de consumptie sinds 2009 alleen in Luxemburg harder dan in Duitsland. En zelfs al vindt de Commissie het Duitse handelsoverschot te hoog, wat moet Duitsland dan doen? De fabrieken in november al sluiten voor de rest van het jaar? Minder concurrerende bedrijven zouden hoogstens landen helpen die in directe concurrentie staan met Duitsland op de internationale markten. Dat zijn Frankrijk en Italië, maar niet de Zuid-Europese landen. Die profiteren juist van de Duitse export omdat ze vaak een onderdeel zijn van de Duitse productieketen. De Duitsers zullen dus blijven exporteren. De huidige kritiek snijdt alleen hout als het gaat om de binnenlandse investeringen. Die zijn de afgelopen jaren namelijk sterk achtergebleven. Meer Duitse investeringen zijn goed voor Duitsland, maar slechts in zeer beperkte mate voor de rest van Europa. Om het handelsoverschot te verlagen met 1 procent van het bruto binnenlands product (bbp) moet het begrotingstekort volgens berekeningen van de Commissie met meer dan 2 procent van het bbp oplopen. Weinig kans dat de hoeder van de Europese begrotingsregels een land met een schuldgraad boven 80 procent van het bbp zal oproepen nieuwe schulden te maken. Waarschijnlijk zal de Commissie Duitsland alleen voorzichtig vragen iets meer te doen voor de binnenlandse investeringen. En dat wordt tijdens de coalitieonderhandelingen sowieso al besproken. Zo bezien is de storm van de afgelopen week alleen rugwind voor de nieuwe regering. Rugwind in een glas water. Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd"

Gapend over de finish

Gapend hang ik over mijn eigen column. De Duitse verkiezingen zijn zo saai als de wedstrijd van Die Mannschaft tegen de Faeröer-eilanden. Alles is eigenlijk wel tot op het bot geanalyseerd en ongeïnspireerde campagnes laten heel Duitsland langzaam indommelen. Toch zegt mijn buikgevoel dat het eindspel spannend zal worden. 

 Verkiezingen in tijden van een goed draaiende economie zijn bijna nooit opwindend en de campagnetijd in Duitsland is behoorlijk saai. De enige grote thema's waar de twee kanshebbers op het kanselierschap zich echt onderscheiden zijn het wel of niet invoeren van een minimumloon en de verlaging of verhoging van de belastingen. Andere thema's, zoals Europa, komen nauwelijks ter sprake of blijven bij de meeste Duitsers niet hangen. 

 Otto Normalverbraucher ligt dus niet wakker van de verkiezingen. Merkel wel. Niettegenstaande zij volgens de peilingen nog steeds ruim voorligt op haar tegenstander Peer Steinbrück (SPD), is er een kentering zichtbaar. Gedoodverfde winnaars in peilingen krijgen tegen het einde van campagnes altijd te maken met kiezersmoeheid. Volgens mij zijn er minstens drie redenen waarom de verkiezingsuitslag op 22 september nog veel mensen zou kunnen verrassen: Beieren, het televisieduel en het verleden.   

Wat veel niet-Duitsers niet weten, is dat er aanstaande zondag al wordt gestemd in Beieren, waar de nieuwe deelstaatregering moet worden gekozen. Merkel kan in Beieren eigenlijk alleen maar verliezen. Op dit moment lijkt het erop dat de CSU, de Beierse zusterpartij van Merkels CDU, de volstrekte meerderheid haalt en de liberale FDP de kiesdrempel van 5 procent niet haalt. Goed nieuws voor Merkel, zou je denken. Maar neen. Zo'n uitslag wiegt Merkel-stemmers nog verder in slaap - aangezien hun stem niet meer nodig lijkt voor de overwinning - en duwt strategische kiezers mogelijk naar de FDP. Een onverwacht goed resultaat voor de SPD geeft Steinbrück een beslissend duwtje in de rug. 

 Sinds het grote televisieduel tussen Merkel en Steinbrück ruim een week geleden is er een eigenaardige sfeer ontstaan in Duitsland. Er zijn kleine tekenen van een kentering. Terwijl Angela Merkel recentelijk nog de onaantastbare regentes van Duitsland was, zijn er nu meer en meer stemmen en publicaties met een duidelijk kritischer toon. De terughoudende en soms aarzelende stijl van Merkel wordt ineens openlijk aangevallen. Misschien is het alleen een stormpje in de media om de kijkcijfers op te krikken. Maar misschien is het toch meer.

 Een blik op de geschiedenis laat zien dat Merkels CDU sinds 1998 in de verkiezingsnacht nooit zo veel stemmen haalde als een maand ervoor werd voorspeld in de peilingen. Het onbesliste televisiedebat heeft bij de oppositie de hoop aangewakkerd dat de geschiedenis zich herhaalt. 

 Die Mannschaft heeft dinsdag met ongeïnspireerd spel nog ruim gewonnen en gaat gapend richting WK. Merkel haalt de overwinning zeer waarschijnlijk ook, maar met meer angstzweet dan verwacht. 

  Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd"

Peer Steinbrueck en Die Aerzte

Een van mijn muzikale klassiekers is 'Zu spät' (te laat) van de Berlijnse rockband Die Ärzte. Het is een lied over wraak na een versmade liefde. De droom van elke underdog, ooit laat je alle vernederingen en blamages achter je en laat je de hele wereld je grootsheid zien. Het is een lied dat op dit moment de gemoedstoestand van Peer Steinbrück, de politieke uitdager van bondskanselier Angela Merkel, goed weergeeft.

Een blik op de Duitse verkiezingscampagne laat zien dat het voor Steinbrück en zijn SPD niet meezit. Integendeel. Het zit eigenlijk vies tegen. Alles wat mis kan gaan, gaat mis. De eerste verkiezingsposters bleken niet bestand tegen regen. De tweede oplage die weer en wind trotseert, is een wanhopige poging om Merkel onder de gordel te raken, maar bereikt het tegendeel. Duitsland houdt niet van 'negative campaigning'. Daarnaast brak afgelopen week een goed bedoelde documentaire over Steinbrück op de Duitse buis het record weg-zappers. En tot overmaat van ramp voor de SPD, heeft de regering van Merkel voor het eerst sinds de verkiezingen in 2009 weer de meerderheid in de opiniepeilingen.

De verkiezingen lijken voor Steinbrück en zijn SPD al een gelopen race. Maar dat hoeft zo niet te zijn. De grote afrekening komt pas op 22 september en Steinbrück heeft nog steeds kansen om zich te ontpoppen van lachnummer tot verkiezingswinnaar.

Hoe dan? Met hulp van de één derde nog onbesliste zwevende Duitse kiezers. Een groot deel van die kiezers heeft in het verleden al eerder SPD gestemd. Zij vormen een groot overwinningspotentieel. Of die mensen met een anti-Merkelcampagne naar de stembussen kunnen worden gelokt, is twijfelachtig. Als Steinbrück wil winnen, zal hij zijn campagne moeten omgooien. De tactiek van zijn campagne is nu Angela Merkel persoonlijk aan te vallen. Dat zal niet werken. De Duitsers houden te veel van Angie. Steinbrück kan alleen verschil maken op inhoud. Waarom presenteert hij zich niet als duidelijk alternatief voor een ander beleid? Bijvoorbeeld als voorstander van een Griekse schuldkwijtschelding na de verkiezingen? Of een tweede Portugese reddingspakket met afschrijvingen bij particuliere obligatiehouders? Of als iemand die ziet dat de sterke Duitse economische groei van het moment snel verdwijnt als de grote investeringsachterstand niet snel wordt weggewerkt. Waarom pleit Steinbrück niet voor een initiatief voor publieke en particuliere investeringen in bijvoorbeeld infrastructuur, energie, scholen en kennis? Het lijkt wel alsof Steinbrück niet durft te winnen.

In het lied van Die Ärzte wordt de sukkel later een superheld, die de harten van alle meisjes breekt. Een hartenbreker zal Steinbrück niet meer worden, maar met meer durf kan hij zeker nog zes weken van een verkiezingsoverwinning blijven dromen.

Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd"

Soepelheid boven regels

Mijn typisch Duitse gedrag wordt mij vaak aangewreven door mijn Nederlandse vrouw. Als goede Duitser hou ik van structuur, discipline en Pünktlichkeit, regels boven alles. Zegt zij. Dit regelgedreven Duits gedrag kan dus niet alleen in bilaterale Europese relaties leiden tot wrijving.

In Duitsland belichamen twee instellingen deze typisch Duitse eigenschappen: de Bundesbank en het Constitutionele Hof. In de ogen van eigenlijk alle Duitsers staan ze voor de compromisloze uitvoering van regels en opdrachten. Ze zijn immuun voor politieke spelletjes. Dogmatisme op zijn puurst. Het verbaast dan ook niet dat de hoorzittingen van het Duitse Constitutionele hof van de afgelopen twee dagen vergezeld gingen van groot mediaspektakel. De klacht van een aantal eurosceptici tegen de aankondiging van de Europese Centrale Bank om indien nodig onbeperkt staatsobligaties van eurolanden te kopen, appelleert aan het negatieve onderbuikgevoel van veel Duitsers: 'mag dat zomaar?'. De Bundesbank heeft dat buikgevoel op tijd en stond gevoed met haar publieke oppositie.

Wat even werd vergeten was dat de ECB alleen landen ondersteunt die zich verbinden aan de voorwaarden van een hulppakket, zoals Griekenland, Spanje of Portugal. In de ogen van de klagers is de aankondiging van de ECB in strijd met de Europese verdragen en het verbod op staatsfinanciering. Het lot van de eurozone mag niet in handen liggen van de ECB, het moet in handen liggen van de politiek. Maar de ECB is net door de permanente eurocrisis in de rol van brandweer geduwd. Niet uit machtswellust, wel door het gebrek aan politieke sturing. De aankondiging van de ECB was dan ook de langverwachte 'gamechanger' in de eurocrisis. Ze heeft speculaties over het einde van de eurozone verdreven. In feite heeft de ECB bewezen dat pragmatisme het in de eurocrisis wint van dogmatisme.

Het hof komt met zijn uitspraak pas in de herfst, waarschijnlijk na de Duitse verkiezingen. Het valt niet te verwachten dat de rechters zich inhoudelijk zullen uitspreken over het beleid van de ECB. Als twee centrale banken het economisch al niet eens kunnen worden, hoe zou het Hof dan een economisch oordeel moeten vellen? Bovendien valt de ECB onder de Europese wet en niet onder de verantwoordelijkheid van het Duitse hof. Als er iemand de legitimiteit van het opkopen van staatsobligaties zou kunnen toetsen, is het hooguit het Europees Hof van Justitie. Eventueel komt er nog een laatste poging om de nationale instellingen te versterken, maar dat zal niet afdoen aan de belangrijkste boodschap: de Bundesbank is alleen nog een filiaal van de grote ECB.

Na bijna vijftien jaar heb ik geleerd dat voor een goed functionerende Europese samenwerking soepelheid soms te verkiezen is boven regels. Nu maar hopen dat het hof en de Bundesbank dat ook begrijpen.

Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd" 

Beiers gevaar voor Angie

Bayern München is de nieuwe grootmacht in het Europese voetbal. Dominantie en succes horen bij het Beierse zelfbesef. Beieren is de motor van de Duitse economie en het bewijs dat Lederhosen en moderne technologieën bij elkaar passen. Beieren is ook een grootmacht in het Duitse politieke landschap. Een bolwerk van Angela Merkels christendemocraten. Maar na jaren van lusten dreigt Beieren nu een gevaar te worden voor Angela Merkel. Beieren belast letterlijk haar herverkiezing.

Beieren en belastingen zijn in Duitsland hét thema. Eerst bleek Uli Hoeneß, de bekende en populaire baas van Bayern München, met zwart geld in Zwitserland op de financiële markten te hebben gegokt. En nu is er ook een hele affaire over Beierse politici die ruimhartig familieleden in hun hofhouding hebben opgenomen. Terwijl dat laatste tot voor kort juridisch gezien niet strafbaar was, heeft het tot een grote morele verontwaardiging geleid. Er zijn inmiddels zelfs politici voor opgestapt.

Wat voor outsiders misschien op een regionaal vuurtje lijkt, is een buitenkans voor de roddelpers en kan tot een uitslaande bosbrand leiden voor Angela Merkel. Beieren was altijd al een beetje anders. Het is niet alleen een Duitse deelstaat, maar ook een vrijstaat in Duitsland. Een vrijstaat die sinds de Tweede Wereldoorlog bijna als een monarchie wordt gerund. Een monarchie onder leiding van de CSU - de Beierse zusterpartij van Angela Merkels CDU - die elf van de zestien regionale verkiezingen sinds 1946 met een volstrekte meerderheid heeft gewonnen. De grootte van Beieren maakt dat de CSU bij nationale verkiezingen snel 7 tot 10 procent van alle stemmen wint. Bijna elke conservatieve bondskanselier heeft een sterke Beierse CSU nodig om verkiezingen te winnen.

Belastingontduiking en nepotisme doen het nooit goed in Duitsland. Zeker niet vlak voor verkiezingen. Sowieso hebben steeds meer Duitsers het idee dat kleine dieven ijzeren ketenen hebben en grote dieven gouden. De oppositiepartijen waren al eerder begonnen aan een campagne voor sociale rechtvaardigheid en zullen niet nalaten dat vuur aan te wakkeren. Door de Beierse affaires bleef zelfs de owngoal van de oppositie - plannen voor een forse belastingverhoging na de verkiezingen met rijken- en vermogensbelastingen à la française - tot nog toe zonder voelbare schade.

De Duitse verkiezingen worden nog zeer spannend. Anders dan veel buitenlandse commentatoren denken, is het verre van een gelopen race. Een derde termijn als kanselier voor Merkel zal niet afketsen door haar eigen fouten, maar kan elk moment stuklopen door kleine, onvoorspelbare affaires buiten haar bereik. Er is echter kans dat Merkel ook die affaires overleeft. In de Duitse geschiedenis werd er maar één conservatieve politicus bondskanselier zonder een absolute meerderheid van de CSU in Beieren: Angela Merkel, in 2009.

Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd"

Het catenaccio van Angela

Wat hebben Angela Merkel en ik gemeen? We houden allebei van voetbal. Wie herinnert zich niet het beeld van de juichende Angela Merkel live in het stadion bij belangrijke wedstrijden van die Mannschaft. Haar liefde voor de sport gaat echter nog niet zo ver dat zij met haar politieke strategie het spel van die Mannschaft kopieert.

In het Duitse politieke landschap hebben de tegenstanders van de euro eindelijk een stem gekregen. De nieuwe partij Alternative für Deutschland (AfD) is een vergaarbak van oude tegenstanders van de monetaire unie, vooral hoogleraren en populisten. Het programma is duidelijk: Duitsland moet terugkeren naar de D-Mark.

Zie je, hoor je nu veel international commentatoren zeggen, de Duitsers hebben ook genoeg van de eindeloze reddingsacties. Ik heb er mijn twijfels bij. Volgens recente peilingen is nog 27 procent van de Duitsers voor een terugkeer naar de D-Mark. Twee jaar geleden was dat nog meer dan 50 procent. Natuurlijk kijken veel Duitsers met buikpijn naar de Europese reddingsacties, maar zolang ze het niet in de eigen broekzak voelen, zal de wrevel niet verder gaan dan de borreltafel in de kroeg. Bovenal zijn Duitsers, anders dan bijvoorbeeld de Nederlanders in de afgelopen tien jaar, geen protest- of impulskiezers. Zeker niet op landelijk niveau.

De kans is groot dat het AfD hetzelfde lot gaat lijden als de Piraten: een tijdelijk mediafenomeen dat snel weer in de onbeduidendheid verdwijnt. Angela Merkel zal de opkomst van deze anti-europartij echter toch met argusogen volgen. Merkel weet dat er met Europa en de eurozone geen verkiezingen in Duitsland te winnen zijn. Wel te verliezen. Zo lang de Duitsers maar het idee hebben dat Angie goed over hun centjes waakt en de Zuid-Europese uitvreters iets doen in ruil voor de financiële hulp, is alles goed. Een beetje solidariteit mag dan ook wel. De redding van Cyprus en de lopende discussie over toekomstige bail-in's passen precies in die strategie en zal elk anti-eurosentiment in de kiem smoren. Het hoort bij de politieke strategie van Merkel om fouten te vermijden en de politieke tegenstander geen ruimte voor aanvallen te bieden. Met die strategie heeft Merkel succesvol de sociaaldemocratische uitdager geneutraliseerd en de verkiezingscampagne tot nog toe gereduceerd tot een pure sympathiewedstrijd. Een wedstrijd, die zij duidelijk gaat winnen.

Merkel staat 1-0 voor, maar durft niet voor de 2-0 te gaan. Natuurlijk heeft zij ook getalenteerde aanvallers op de bank zitten. Wat te denken van thema's zoals de gevolgen van de vergrijzing of hoe Duitsland zich voorbereidt op de tijd waarin de Chinese bedrijven Duitse producten daadwerkelijk kunnen namaken? Innovatie, onderwijs en work-lifebalans zijn onderwerpen, die het tweede doelpunt kunnen maken, maar die ook de verdediging blootleggen. In de politiek houdt Merkel duidelijk meer van een potje ouderwetse Italiaanse catenaccio dan van het flitsende en aanvallende spel van die Mannschaft. Eigenlijk jammer.

Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd"

Topsportmentaliteit

In een ver verleden deed ik nog enthousiast aan topsport. Een van de lessen van topsport is dat alles gericht is op het ultieme doel. De belangrijkste wedstrijd van het jaar of soms zelfs van jaren. Als topsporter leer je dan ook minstens twee dingen: één, heb een goed plan en hou eraan vast en twee, laat je niet afleiden door omstandigheden waar je zelf geen greep op hebt, zoals tegenstanders, scheidsrechters of het weer. In sommige Europese landen lijkt die topsportmentaliteit te ontbreken.

Blijkbaar geïnspireerd door de tiende verjaardag van de Duitse Agenda 2010 (het hervormingsplan van voormalig bondskanselier Schröder) afgelopen week, heeft de kritiek op de onwenselijke Duitse ‘loondumping’ een nieuw leven gekregen. De loonmatiging in Duitsland de afgelopen jaren heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan het terugwinnen van internationale concurrentiekracht.

Sinds het begin van de Agenda 2010 zijn de lonen in Duitsland per jaar gemiddeld met 1,7 procent gestegen, reëel slecht met 0,1 procent. De grootste inhaalslag werd tussen 2003 en 2008 gedaan, toen de reële lonen met 0,3 procent per jaar daalden. De loonmatiging werd ook bereikt door een uitbreiding van de lagelonensector. Tussen 2003 en 2009 ontstonden nieuwe banen, bijna uitsluitend daar.

Economische groei door loonmatiging? Dit is een zeer kortzichtige kijk op de Duitse economie van de afgelopen jaren. De Agenda 2010 had als doel de arbeidsmarkt flexibeler te maken en het stelsel van sociale zekerheid op een houdbaar pad te krijgen. De belangrijkste pijlers van de hervormingen waren het verminderen van zowel de hoogte als de looptijd van de uitkeringen voor werklozen, de privatisering van de arbeidsbemiddeling en een verlaging van loonbelastingen.

Maar behalve de Agenda 2010 speelden ook andere factoren een belangrijke rol: geluk (de opkomst van de Chinese economie als belangrijke exportmarkt) en privé-initiatieven (herstructureringen en outsourcing in het bedrijfsleven).

Inmiddels is de Duitse economie niet alleen een groeimotor voor Europa, maar is sinds 2010 het aandeel van lagelonenbanen in de economie bijna constant gebleven. Werkgelegenheid ontstaat weer in de ‘normale’ arbeidsmarkt.

Ook het probleem van (te) lage lonen lijkt vanzelf te verdwijnen. Zonder buitenlandse hulp. De reële lonen stegen het afgelopen jaar met bijna 1 procent en zullen ook dit jaar verder stijgen. Bovendien zijn ondertussen alle politieke partijen voorstander van een vorm van minimumloon.

Als bedrijven zich niet aan Europese arbeidswetten houden, moet dat worden aangekaart. Of het nu in Duitsland is of elders. Duitsland nu van loondumping beschuldigen gaat echter te ver en is een te eenvoudige kijk op de Duitse hervormingen. Na jaren van ‘Reformstau’ en verschillende nominaties als ‘zieke man van Europa’ heeft Duitsland tien jaar geleden de schuld bij zichzelf gezocht. Net als een topsporter met een goed plan en een beetje geluk, is Duitsland uit de crisis gekomen.

Elk succes heeft schaduwkanten, maar een beetje meer topsportmentaliteit zou in sommige landen geen kwaad kunnen.


Deze column verscheen vandaag in het Belgische dagblad "De Tijd".